dr. J.W.L. Brouwer 19 november 2025

Hoe geografische mogelijkheden internationale ambities beperken of versterken

Recensie 'Prisoners of geography', Tim Marshall (2025)

In 2015 was Prisoners of geography een onverwachte bestseller. In veel landen (maar niet in Nederland) verschenen goed verkopende vertalingen. Het boek is inmiddels een soort franchise geworden. Zo verzorgde Tim Marshall in 2019 een versie voor kinderen (Our world explained in 12 simple maps) en in 2024 een quiz-boek (How much do you really know about the world?). De tiende verjaardag van het boek was aanleiding voor een nieuwe, geactualiseerde uitgave. Er is sinds 2015 natuurlijk het een en ander gebeurd, zoals Ruslands grootschalige invasie van Oekraïne, de oorlog in Gaza en Trumps tweede presidentschap. Al met al een goede reden voor een recensie.

Waarom werd Prisoners of geography zo’n succes? Omdat het een vlot geschreven, toegankelijke studie is over een onderwerp dat in de jaren 2010 zeer actueel werd: geopolitieke rivaliteiten traden weer op de voorgrond. Na het einde van de Koude Oorlog bestond aanvankelijk hoop op een vreedzame wereld – zeker in Europa. Langzaam volgde echter de desillusie: ouderwetse machtspolitiek bleek ‘terug van weggeweest’, van de Russische annexatie van de Krim in 2014, via Beijings claims in de Zuid-Chinese zee tot de allianties van Iran met Syrië en Hezbollah om het Midden-Oosten te domineren. Intussen vond ook een verschuiving plaats in de Amerikaanse buitenlandpolitiek met de aankondiging in 2011 door president Obama van de zogenoemde ‘Pivot to Asia’.

Zoals hij in de ondertitel belooft, vertelt Marshall, die onder meer verslaggever was bij de BBC en Sky News, aan de hand van tien kaarten inderdaad veel over ‘alles wat u moet weten over wereldpolitiek’. De regio’s die aan bod komen, zijn achtereenvolgens: Rusland, China, de Verenigde Staten, West-Europa (overigens inclusief Oost-Europa), Afrika, het Midden-Oosten, India en Pakistan, Korea en Japan, Latijns-Amerika en – ten slotte – het noordpoolgebied. De rode draad is hoe geografische omstandigheden de internationale ambities van een land kunnen beperken of versterken. Een mooi voorbeeld is Rusland waar de leiders, aldus Marshall, door de geschiedenis heen werden geconfronteerd met twee problemen: allereerst het ontbreken van ijsvrije havens die toegang bieden tot de belangrijkste waterwegen en ten tweede de Noord-Europese laagvlakte vanwaar in het verleden de grootste bedreigingen kwamen. Zijn conclusie: ‘Het maakt niet uit of de machthebbers tsaren, communisten of oligarchen zijn – de havens bevriezen nog steeds en de Noord-Europese vlakte is nog steeds vlak. […] Als je de grenzen van de natiestaten wegdenkt, is de kaart waarmee Ivan de Verschrikkelijke werd geconfronteerd dezelfde als die waarmee Vladimir Poetin vandaag de dag te maken heeft.’

‘Tevergeefs zal de lezer verwijzingen zoeken naar eerdere geopolitieke denkers’

Prisoners of geography is geen wetenschappelijke studie. Een theoretisch kader ontbreekt. Tevergeefs zal de lezer verwijzingen zoeken naar eerdere geopolitieke denkers. Marshall doet ook niet aan voetnoten. Zelfs de lijst van gebruikte literatuur is opvallend beperkt. De nieuwe editie omvat honderd bladzijden meer dan in 2015. Afgezien van de ontwikkelingen van het afgelopen decennium, zoals de allianties van Rusland met andere autoritaire staten, de conflicten in het Midden-Oosten en de groeiende macht van China, geeft Marshall ook meer informatie over de historische achtergronden van de tien regio’s. De hoofdstukken over de VS en China zijn tweemaal zo lang geworden. ‘West-Europa’ blijft relatief onderbelicht.

Marshall moet tot het laatst aan de nieuwe versie hebben gesleuteld. Zo kon hij de val van het Assad-regime in Syrië in december 2024 nog verwerken. Ook het eerste internationale optreden van de Trump-regering in februari 2025 vond nog een plaats in het boek: de veiligheidsconferentie in München waar vicepresident Vance forse kritiek spuide op de Europese bondgenoten en de ontmoeting van de minister van Buitenlandse Zaken Rubio met zijn Russische collega Lavrov over de toekomst van Oekraïne, in afwezigheid van Europese vertegenwoordigers. Misschien wat voorbarig concludeert Marshall dat van een plotselinge draai in de Amerikaanse politiek geen sprake is, hooguit van een agressievere manier van optreden. De eerlijkheid gebied te zeggen dat Marshall in 2015 al opmerkte dat de belangstelling voor Europa afnam. Over het probleem Rusland merkte hij op dat het voor de Amerikanen ‘vooral een Europees probleem [is], hoewel ze het wel in de gaten houden’.

Het is jammer dat Marshall zich niet waagt aan een analyse van de veranderingen sinds 2015. Veel meer dan in de oorspronkelijke editie, beklemtoont hij dat de liberale wereldorde, die na 1945 door de VS en zijn bondgenoten is opgebouwd, onder vuur ligt van autoritaire staten onder leiding van China. ‘We zijn van een bipolaire wereld, via een decennium van Amerikaanse hegemonie naar een multipolaire wereld gegaan waarin landen meer keuzes hebben met wie ze allianties aangaan. […] Er zijn nog de bondgenootschappen die na de Tweede Wereldoorlog zijn gevormd, met name de NAVO. De banden die ooit zo hecht waren, zijn echter verzwakt.’ Maar een verklaring voor deze, toch fundamentele ontwikkeling geeft hij niet.

‘De nieuwe editie van Prisoners of geography is beslist een waardevolle aanvulling op de oorspronkelijke versie’

In 2015 luidde de kritiek dat Marshall te ‘deterministisch’ was en de geografie te veel beschouwde als allesbepalend en bijvoorbeeld menselijke factoren onderwaardeerde. De titel van het boek is inderdaad tamelijk dwingend. Een nadere beschouwing van de oorspronkelijke tekst toont echter dat de auteur niet voor één gat te vangen is. Zo nuanceerde hij: ‘Natuurlijk bepaalt de geografie niet het verloop van alle gebeurtenissen. Grote ideeën en grote leiders maken deel uit van de drijvende krachten achter de geschiedenis.’ Hier en daar lijkt Marshall zich toch de kritiek te hebben aangetrokken en doet hij in de nieuwe editie wat meer water bij de wijn. Bijvoorbeeld over de annexatie van de Krim. In 2015 schreef hij: ‘President Poetin had geen keuze – hij moest de Krim annexeren’. De nieuwe editie is minder stellig: ‘President Poetin meende dat hij geen keuze had…’.

Ook doet Marshall in 2025 vaker dan in de oude editie een beroep op ‘de geschiedenis’ als belangrijke factor – en dat is toch iets anders dan de geografie. Met instemming citeert hij de Amerikaanse schrijver William Faulkner: ‘the past is never dead. It’s not even past’. Terecht beklemtoont hij bijvoorbeeld dat in het Midden-Oosten politieke, sociale en religieuze problemen vaak de boventoon voeren.

In recente interviews was Marshall echter toch weer uitgesproken ‘deterministisch’. Zo zei hij in februari 2025 in het Franse weekblad L’Express: ‘Om het even welke Russische leider zou dezelfde keuzes hebben gemaakt als Poetin’. Volgens hem had het Westen de grootschalige invasie van Oekraïne moeten zien aankomen: ‘De Europeanen hebben zich […] op een pathetische manier naïef en zwak getoond.’ Opmerkelijk is overigens dat Marshall zelf in 2015 nog uiterst vaag was over de Russische toekomstplannen en niet meer opperde dan: ‘Rusland is nog niet klaar met Oekraïne’.

In 2015 was er ten slotte ook kritiek op de slechte kwaliteit van de kaarten in het boek die meestal zo vaag zijn afgedrukt dat rivieren en landsgrenzen nauwelijks te zien zijn. Dat is er in de nieuwe uitgave helaas niet veel beter op geworden. Recensent dezes heeft tijdens het lezen dankbaar gebruik gemaakt van De Grote Bosatlas uit 1976 om het verloop van de Huanghe (in 1976 nog Hoang-Ho genoemd) te bekijken, de rivier die volgens Marshall voor China is ‘wat de Nijl is voor Egypte: de bakermat van zijn beschaving’. Hinderlijk is ook dat veel genoemde steden niet op de kaarten zijn terug te vinden.

Desalniettemin is de nieuwe editie van Prisoners of geography beslist een waardevolle aanvulling op de oorspronkelijke versie. Het zeer leesbare boek blijft een uitstekende inleiding op de veranderingen in de wereldpolitiek van onze tijd.