dr. J.W.L. Brouwer 17 december 2024

Een ode aan de journalistiek onder moeilijke omstandigheden

Goodbye to Russia (Sarah Rainsford, 2024) & Ruzland (Eva Cukier, 2024)

Deze zomer verschenen twee boeken over het leven in Rusland onder Vladimir Poetin. Ze werden geschreven door twee ‘Moskou-correspondenten-in-ballingschap’. Goodbye to Russia van Sarah Rainsford, de BBC-journalist die medio 2021 het land werd uitgezet omdat zij een bedreiging zou vormen voor de nationale veiligheid. En Ruzland van Eva Cukier, de correspondent van NRC die in de zomer van 2023 Moskou moest verlaten omdat de werkomstandigheden in Rusland voor journalisten te onveilig waren geworden.

Beide boeken heb ik met veel plezier gelezen. De liefde van Rainsford en Cukier voor Rusland en de Russische taal is aanstekelijk, evenals de passie waarmee ze hun werk uitoefenen onder zware omstandigheden. Ook verder vertonen de boeken veel overeenkomsten. Rainsford en Cukier willen eerder persoonlijke verhalen vertellen dan dat ze de grote politiek behandelen. In plaats van kremlinologie of geopolitiek bieden zij mooie reportages en interviews. Daarnaast schrijven zij over hun eigen belevenissen en geven ze een inkijkje in het journalistiek handwerk.

Rainsford (geboren in 1973) studeerde Russisch in Cambridge. Als onderdeel van haar studie verbleef ze in 1994-1995 een jaar in Sint-Petersburg. Ze volgde daar weliswaar colleges aan de universiteit maar ècht Russisch leren deed zij vooral als serveerster in een Ierse pub. In 2000 keerde zij terug als productieassistent op het bureau van de BBC in Moskou. Later werd zij er fulltime verslaggever. In Goodbye to Russia vertelt ze over haar nauwe band met Rusland. De autobiografische hoofdstukken worden afgewisseld door episodes van Ruslands recente geschiedenis, onder meer afkomstig uit haar reportages over critici van het regime en over de snel slinkende onafhankelijke journalistiek in het land. Het derde onderdeel is de oorlog in Oekraïne, die Rainsford versloeg vanuit haar nieuwe thuisbasis, Warschau. De Russische oorlogsmisdaden maakten diepe indruk. Poetins agressie in het buitenland, merkt ze op, was het logische resultaat van de onderdrukking in eigen land. Rainsford kreeg een gevoel van ‘schaamte, vermengd met afschuw’. ‘Ik had een diepe genegenheid ontwikkeld voor het land, de taal en de mensen’, schrijft ze. In februari 2022 veranderde dat abrupt: ‘Ondanks alle jaren die ik er heb doorgebracht en alles wat ik in het land heb geïnvesteerd, voel ik geen nostalgie meer. Ik heb afscheid genomen van Rusland. […] Want na bijna een kwart eeuw met Poetin aan het roer is er weinig meer over dat niet bezoedeld lijkt.’

Eva Cukier (geboren in 1981) begon haar werk als Moskou-correspondent pas in januari 2021, veel later dan Rainsford. Maar haar band met Rusland had een vergelijkbare, lange voorgeschiedenis. Ook zij studeerde Slavische talen (in Groningen) en bracht een jaar door aan de staatsuniversiteit van Sint-Petersburg. Vóór zij de journalistiek inging, werkte zij onder meer voor een Duits-Russische uitwisselingsorganisatie en voor de Nederlandse ambassade in Moskou. Ruzland is voor een deel gebaseerd op haar artikelen in de NRC. Centraal thema is het effect van oorlog, repressie en propaganda op de Russische samenleving. Cukier maakte boeiende reisreportages door het land, van de Zwarte Zee tot ver in Siberië. Daarnaast putte zij uit haar persoonlijke ervaringen en dat maakt haar boek extra interessant. Toen de Oekraïne-oorlog uitbrak, bijvoorbeeld, bevond Cukier zich in Taganrog, aan de Zwarte Zee niet ver van de grens, om de stemming van de bevolking te peilen. Al snel was duidelijk dat het doel van haar reis door de actualiteit was achterhaald en zij halsoverkop naar Moskou moest terugkeren. Het relaas van de lange nachtelijke taxirit terug is een van de hoogtepunten in het boek. Spannend zijn ook de beschrijvingen van de vervelende intimidaties door de geheime diensten waarmee zij (evenals Rainsford) te maken kreeg. Buitenlandse journalisten waren steeds minder onschendbaar. Beide auteurs beklemtonen overigens dat hun problemen onvergelijkbaar kleiner waren dan die van hun Russische collega’s.

‘Het relaas van de lange nachtelijke taxirit terug is een van de hoogtepunten in het boek’

Cukier had minder middelen tot haar beschikking dan haar Britse collega. Waar de BBC lange tijd over een forse redactie in Moskou beschikte, moest zij alles alleen doen. In nood kon zij hooguit de Nederlandse ambassade bellen, of de NRC-redactie, ver weg in Amsterdam. Zij moest het daarom hebben van haar persoonlijke netwerk en haar eigen initiatieven. Dat netwerk blijkt tamelijk uitgebreid te zijn geweest. En initiatiefrijk was zij zeker. Helaas kreeg Cukier een slechtere uitgever dan Rainsford. Het is onbegrijpelijk dat uitgeverij Prometheus niet voor een deugdelijker redactie zorgde. Het boek wordt ontsierd door taal- en stijlfouten, vergissingen en zinloze herhalingen. Dat is jammer want Cukier is een uitstekende verteller.

Beide boeken schetsen een land dat zich onder Poetins leiding sinds 2000 in toenemende mate afsloot van het Westen en de interne censuur en repressie verscherpte. Toch vormde voor beide auteurs de invasie van Oekraïne het beslissende keerpunt. De titel van Cukiers boek is duidelijk. De z in Ruzland verwijst naar het icoon dat overal op muren en legervoertuigen verscheen. Het werd een propagandateken dat de Russen moest verenigen in de ‘speciale militaire operatie’ tegen Oekraïne.

Volgens Cukier probeert haar boek een antwoord te geven op de vraag waarom de Russen zich niet verzetten tegen de oorlog en tegen Poetin. De auteur had die vraag misschien niet zo expliciet moeten formuleren want ze beantwoordt hem nergens. Ze kán de vraag waarschijnlijk ook niet beantwoorden. Rainsford doet dat evenmin. De verklaring, zo blijkt uit beide boeken, is namelijk veelvuldig. Allereerst is er de repressie. Direct na de inval werden een zware censuur ingevoerd en draconische straffen uitgedeeld. Hierdoor werd de kleine tegenbeweging effectief de kop ingedrukt. Een tweede factor is de alomtegenwoordige propaganda. De meeste Russen hebben geen mogelijkheden om buitenlandse nieuwsbronnen te raadplegen. Ten derde slaagde Rusland erin om de economische sancties te omzeilen. Cukier schreef een mooi stuk over de Moskouse filialen van het Franse cosmeticamerk ‘L’Occitane’ die al na enkele weken hun deuren weer openden en hun producten via Kazachstan bleken te ontvangen. De economie functioneerde onverwacht goed waardoor Poetins ‘sociaal contract’ – economische voorspoed in ruil voor vrijheden – standhield. Maar er blijkt nog een vierde, moeilijker te omschrijven factor te zijn. Cukier ontmoette in haar omgeving ‘agressieve oorlogszucht’ en ‘ijzige desinteresse voor het lot van de Oekraïners’. Naarmate de oorlog uitzichtlozer werd, daalde volgens haar ‘een fatalistisch soort moeheid’ neer. Ook Rainsford ontdekte dat vrienden en bekenden zich plotseling ontpopten als fanatieke Poetin-supporters. Beide auteurs weten zich daar geen raad mee. ‘Please don’t judge’ is de titel van het hoofdstuk waarin Rainsford de belevenissen beschrijft van ‘Sonya’, een Oekraïense vluchtelinge uit Donetsk die aanvankelijk naar Duitsland uitweek, maar in februari 2023 besloot naar Rusland te gaan waar ze zich meteen ‘thuis’ voelde. En die zich de officiële standpunten over de oorlog meteen eigen maakte. ‘Her messages began to read like Russian TV talking points’, stelt Rainsford verbijsterd vast.

‘Het is onvermijdelijk dat boeken die, zoals deze, ‘heet van de naald’ zijn geschreven, kort na verschijnen hier en daar door de actualiteit worden ingehaald’

Het is onvermijdelijk dat boeken die, zoals deze, ‘heet van de naald’ zijn geschreven, kort na verschijnen hier en daar door de actualiteit worden ingehaald. Dat betreft bijvoorbeeld de grootscheepse Amerikaans-Russische gevangenenruil die in augustus 2024 plaatsvond. Daarbij waren onder meer betrokken Wall Street Journal-journalist Evan Gershkovich en de Russische politieke activist Vladimir Kara-Moerza. Zij waren tot zware gevangenisstraffen veroordeeld wegens spionage of verraad. Vooral Rainsford maakte van hen boeiende portretten. Dergelijke nieuwe ontwikkelingen tastten evenwel de kern van de twee boeken niet aan. Goodbye to Russia en Ruzland bieden niet alleen een fraai, actueel portret van Rusland maar ook een ode aan de journalistiek onder moeilijke omstandigheden.

J.W.L. Brouwer, Centrum voor Parlementaire Geschiedenis, Radboud Universiteit Nijmegen

Download dit artikel

Rainsford