Hoofdtaak 2!
Op 11 juli is het 30 jaar geleden dat de enclave Srebrenica – VN-vredesmissie ten spijt – viel en meer dan 8.000 mannen en jongens door de Bosnisch-Servische troepen werden gedood. Dit heeft diepe sporen in Bosnië nagelaten en tot op de dag van vandaag wordt in het land niet alleen op 11 juli stilgestaan bij de gebeurtenissen.
Naast Srebrenica waren er interventies in onder meer Kosovo of de bescherming van Koerden in Irak, waarover een debat bestaat in hoeverre deze zijn geautoriseerd door de Verenigde Naties. De lijst van zulke humanitaire interventies sinds de val van de muur is redelijk kort. Libië in 2011 en de strijd tegen ISIS in Syrië vanaf 2014 waren mogelijk de laatsten van hun soort.
Enerzijds leken de Verenigde Naties hun hand in Libië te hebben overspeeld. Na het gevangenzetten en de executie van Gaddafi keerden vooral China en Rusland zich af van het concept responsibility to protect, een beginsel dat juist vanwege Rwanda en Srebrenica door de VN aanvankelijk werd omhelst. Anderzijds maakte juist het conflict in Syrië al voor 2014 duidelijk dat Russische belangen diametraal op de doelen van het Westen stonden. Syrië, en de gelijktijdige Amerikaanse ‘pivot to Asia’ werden de opmaat voor wat later de herinrichting van de geopolitieke wereldorde werd genoemd. De Westerse en met name Europese dominantie en het hameren op mensenrechten lijkt volgens velen met de invasie van Oekraïne door Rusland en China’s dreigende taal tegen Taiwan en de buurlanden in de Zuid-Chinese Zee tot een einde te zijn gekomen. Het nastreven van humanitaire doelen wordt sindsdien nog meer dan voorheen door hun critici afgeschreven als naïef en altruïstisch.
Wat in dit debat echter ontbreekt is een kritische beschouwing van het begrip ‘geopolitiek’. Ontstaan in het begin van de 20e eeuw weerspiegelt het volgens GoGwilt vooral het culturele denken over wat de plaats van Europa en het Westen in de wereld is. Belangrijker, het gaat erom hoe het Westen zich van de rest van de wereld onderscheidt. Het is niet moeilijk te zien dat hier sociaal-Darwinistisch denken van die tijd ingebakken zit.
'Het bevorderen van de internationale rechtsorde is daarom ook geen altruïstische zaak, noch verzwakt het de Westerse positie in de wereld'
Wat vanuit huidig perspectief evenzo problematisch is, is het deterministische aspect dat vaak schuilt in het begrip geopolitiek. Blijkbaar zijn er krachten in het spel, die buiten het bereik van de verschillende actoren zoals landen, regeringen of internationale organisaties als vanzelfsprekend het noodlot van Nederland, Europa en de wereld bepalen. Daarbij valt op dat Amerika, China en Rusland wel ‘agency’, dus het vermogen om zelfstandig te handelen, wordt toegekend terwijl de rest van de wereld zich als makke schapen moet voegen in de grillen van deze landen en hun leiders. Met het klakkeloos volgen van deze redenering is het een kleine stap richting een nieuwe wapenwedloop en het overboord gooien van mensenrechten, die naast het verspreiden van het verlichtingsideaal ook en vooral voor het zelfbepaalde menselijk handelen staan.
Het bevorderen van de internationale rechtsorde is daarom ook geen altruïstische zaak noch verzwakt het de Westerse positie in de wereld. In tegendeel, het nastreven ervan laat juist zien, dat Europa een alternatief te bieden heeft voor een ‘geopolitiek’ spel buiten ons om. Humanitaire interventies zijn daarvoor een belangrijk middel. Voor Nederland betekent dit, dat de strijdkrachten moeten investeren om overal ter wereld de internationale rechtsorde te blijven bevorderen. Naast het verzachten van menselijk leed, ondermijnt dit het cynisme van zogenaamde machtspolitici en biedt het Europa weer de kans om een belangrijke rol in de wereld te (blijven) spelen.
Dr. J.E. (Jörg) Noll (1967) is politicoloog en luitenant-kolonel (r) bij de Bundeswehr. Sinds 2007 is hij universitair hoofddocent Internationale Conflictstudies aan de Nederlandse Defensie Academie (NLDA).
