Welkome gast op het BRICS-feestje van Poetin
Wat doe je als je Secretaris-Generaal bent van de Verenigde Naties in een tijd waarin jouw organisatie in crisis verkeert? Rusland, permanent lid van de Veiligheidsraad, begon bijna drie jaar geleden een grootschalige aanval op Oekraïne, zelfstandige mede-lidstaat van de VN. Daarmee ondermijnde het zo’n beetje de meest basale beginselen van de VN-rechtsorde. Kies je als SG dan voor het slachtoffer? Kies je voor het recht? Of vind je dat je Rusland te vriend moet houden?
Dat soort vragen kwamen bij me op, toen ik zag dat António Guterres, Secretaris-Generaal van de VN, inging op de uitnodiging van Vladimir Poetin om langs te komen in Kazan. Daar vond van 22 tot 24 oktober een bijeenkomst plaats van de zogeheten BRICS-landen. Dat zijn Brazilië, Rusland, India, China, Zuid-Afrika en een groeiende groep landen eromheen, zoals de Verenigde Arabische Emiraten, Egypte, Ethiopië en Iran. Samen vertegenwoordigen ze 45% van de wereldbevolking en rond een kwart van de waarde van de wereldeconomie. Turkije, Azerbeidzjan, Mongolië en Belarus overwegen aansluiting. Bij zo’n lijst landen denk ik meteen: dat lijkt wel het Internationaal Genootschap voor Tirannen: Vladimir Poetin, Xi Jinping, Aleksandr Lukasjenko, Masoud Pezeshkian en dat soort lieden. Guterres vond dat hij erbij moest zijn als welkome gast op het feestje van Poetin.
Het fijne voor de Russische President, die bij die bijeenkomst gastheer was, is dat hij Ruslands internationale isolement kan doorbreken. En dat hij begrip kan verwerven voor de Russische kijk op de oorlog. Dat isolement, daarin was Rusland terechtgekomen na de annexatie van de Krim, het neerhalen van vlucht MH17 en wat later de inval van 2022 in Oekraïne. In die BRICS-bijeenkomst was hij weer eens de mooie meneer. Hij kon economische steun zoeken om de sancties te ontwijken. Hij kon zijn aardgas kwijt. En hij kon met zijn BRICS-partners werken aan een alternatief internationaal betaalsysteem – een Interbank Cooperation Mechanism - waarmee Rusland weer op internationale markten terecht kan. Die bijeenkomst dus.
'Ik heb altijd het idee dat je als VN-topman vooral iets moet betekenen voor slachtoffers en dat je voorzichtig moet zijn in je contacten met de daders'
Daar kwam ook secretaris-generaal Guterres langs. Als gast van Poetin, tegen wie het Internationaal Strafhof een arrestatiebevel heeft uitgevaardigd, omdat hij verdacht wordt van oorlogsmisdaden. Daar ging het in Kazan natuurlijk niet over. Wel sprak Guterres waarderende woorden voor de BRICS-bijeenkomst als een waardevolle vorm van betrokkenheid en steun aan het oplossen van internationale problemen. Hij zei wel wat over de oorlog in Oekraine: ‘We need peace in Ukraine. A just peace in line with the UN Charter, international law and General Assembly resolutions.’ Dat dan weer wel. Maar een uitnodiging voor de Global Peace Summit van landen die Oekraïne steunden, die in juni in Zwitserland was gehouden, die had Guterres afgeslagen.
Een Secretaris-Generaal kan veel betekenen. Dag Hammerskjöld bijvoorbeeld speelde een actieve rol in de Congo Crisis. Kofi Anan heeft veel gedaan voor de ontwikkeling van VN Vredesoperaties. Guterres zie ik dat niveau voorlopig niet bereiken. Het zal geen verbazing wekken dat Oekraïne het bezoek van de secretaris-generaal als een klap in het gezicht beschouwde en als een ondermijning van de geloofwaardigheid van de VN. Ik heb altijd het idee dat je als VN-topman vooral iets moet betekenen voor slachtoffers en dat je voorzichtig moet zijn in je contacten met de daders. Zeker als gast op een feestje van een tiran.
Prof. dr. Theo Brinkel is KVMO hoogleraar Militair-maatschappelijke studies aan de Universiteit Leiden.
