Sterk, slim en samen in je eigen hoofdkwartier
Nederland krijgt een eigen operationeel hoofdkwartier dat alle operaties moet gaan plannen en aansturen. Dat is het voornaamste nieuws dat is opgepikt bij de presentatie van de Defensienota 2024 begin september. Een paar jaar terug, toen iedereen zich druk maakte om de eigenzinnigheid van Trump, leek het veel belangrijker om een operationeel hoofdkwartier in te richten bij de Europese Unie. In het zogenaamde Regeerprogramma van het kabinet Schoof staat wel dat de NAVO en de Europese Unie de twee belangrijkste samenwerkingsverbanden voor onze internationale veiligheid zijn, maar toch is de EU juist de grote afwezige in de Defensienota.
Eigenlijk hadden we dat van dit kabinet ook wel kunnen verwachten. Het Hoofdlijnenakkoord 2024 liet onder de titel Hoop, lef en trots, ook al een sterk wantrouwen ten opzichte van de Europese Unie zien. Het is cruciaal dat we onze nationale soevereiniteit behouden, staat er zelfs. Ook moeten we uitzonderingsposities innemen op het gebied van asiel en migratie, landbouw, natuur. We moeten minder gaan betalen aan Europa. Het kabinet stelt de politieke en militaire samenwerking in de NAVO voorop. Nederland moet wel een constructieve partner in de EU blijven, maar de EU is er op defensiegebied vooral voor samenwerking bij transport, productie en industrie. En in het Regeerprogramma zegt het kabinet kiest voor een ‘stevige inzet op nationale belangen’.
De Defensienota zet die lijn voort. Sterk, slim, samen wil wel defensiesamenwerking in Europa, maar dan alleen op het gebied van militair materieel, van interoperabiliteit, van versterking van de industrie en van de aanpak van hybride dreigingen. En er wordt veel verwacht van bilaterale samenwerking. Maar zodra we op het politiek-strategisch niveau komen blijft het stil. In de nota staan vier scenario’s: een aanval op de NAVO, een mix van aanvallen met militaire en niet-militaire middelen, oorlog tussen China en de VS en oorlog en conflicten aan de randen van Europa en het Koninkrijk. Maar let op: nergens wordt de EU genoemd in de uitwerking van die scenario’s.
Verbijsterend, als je bedenkt dat de militaire bijstandsclausule in het EU-verdrag sterker is dan die in de NAVO. Onverstandig, als je weet dat de Verenigde Staten zijn aandacht verlegt naar Azië. Kortzichtig, als je ermee rekening wil houden dat Amerika Europa zelfs geheel de rug kan toekeren als Donald Trump de verkiezingen wint. En wat als Rusland of China de NAVO-lidstaten steeds verder uit elkaar weten te spelen? Hoe gaan we dan de onmiddellijke eendracht herhalen die Europa in februari 2022 als reactie op de Russische aanval op Oekraïne heeft laten zien? Waar worden dan de strategische beslissingen genomen? In een Nederlands operationeel hoofdkwartier op fietsafstand van Den Haag?
'Verbluffend, dat de Defensienota geen rol toekent aan de EU'
Verbluffend, dat de Defensienota geen rol toekent aan de EU. Je hoeft helemaal geen voorstander te zijn van een Europees leger om daar toch op zijn minst over na te denken. Is het niet veel verstandiger als Nederland zich iets ambitieuzer zou tonen op het gebied van Europese defensiesamenwerking op strategisch gebied? Als Nederland nadenkt over meer strategische autonomie voor de EU? Als Nederland zich - met anderen - zou inzetten voor een Europees operationeel hoofdkwartier?
Als je sterk wil zijn en slim, moet je je niet tot Nederland beperken. Als je de dingen samen wil doen, moet je Europa in het vizier houden.
Prof. dr. Theo Brinkel is KVMO hoogleraar Militair-maatschappelijke studies aan de Universiteit Leiden.
