Nog een lange weg te gaan

Defensiebegroting 2024

Wéér lukt het Nederland niet om aan de 2% van het BBP voor Defensie-uitgaven te komen. Met kunst- en vliegwerk is het 1,95% procent geworden. Daar voegt het ministerie dan nog wel even aan toe dat met de extra uitgaven voor Oekraïne de 2% wel wordt behaald. Eerlijkheidshalve zet men erbij dat die uitgaven niet mogen meetellen, omdat ze niet voor een ander NAVO-lid zijn. Om vervolgens doodleuk in figuur 3 op blz. 11 van de Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 2024 het percentage inclusief de uitgaven aan Oekraïne (2,06%) te gebruiken om mooie sier te maken. Daarbij staat dan ook nog even het gemiddelde Europese percentage in 2024, te weten 2,05%. Kijk ons het eens even goed doen. Het maakt niet uit welk gemiddeld percentage je gebruikt, het Europese, het eurolandengemiddelde of het gemiddelde percentage van landen met linkshandige staatshoofden, feit blijft dat Nederland niet aan de minimale verplichting van 2% van het BBP voor Defensie voldoet. Met de steun die er op dit moment breed bij de politieke partijen in de Tweede Kamer is, zou het een perfecte gelegenheid zijn geweest om die 2% als minimum wettelijk te verankeren. Daarbij hoeft de regering zich geen zorgen te maken over het al dan niet over het graf regeren, met een meerderheid in de Tweede Kamer is dat deel afgedekt. Nog even afgezien van het feit dat het een kulargument is. Nagenoeg al het beleid heeft gevolgen tot (ver) voorbij de regeerperiode, of het nou de klimaatdoelen of de pensioenwet zijn. Een gemiste kans dus.

Duidelijk is dat we ook de komende jaren niet aan het door NAVO gevraagde percentage gaan voldoen. Een zeer slechte ontwikkeling voor een land zo welvarend en rijk als het onze. Natuurlijk zijn er andere goede manieren om het geld te besteden. Gezondheidszorg, onderwijs, armoedebestrijding, infrastructuur, justitie en veiligheid, allemaal heel nodig. Om al die hele belangrijke dingen te kunnen realiseren, moeten we ze echter wel kunnen beschermen. En door niet blijvend voldoende geld in de krijgsmacht te investeren, loopt onze manier van leven inclusief al die andere goede bestedingsdoelen gevaar. Daarbij blijft het de vraag of de focus op de externe veiligheid zal blijven als, hopelijk snel, de oorlog in Oekraïne tot een goed einde wordt gebracht. De voortekenen zijn in ieder geval niet bemoedigend. Zie de laatste vergadering van de Vaste Kamercommissie van Defensie, waarbij een beschamend laag aantal Kamerleden bij aanwezig was. Of de minister die de dag na Prinsjesdag in een interview met het Algemeen Dagblad de schouders ophaalt bij de vraag of het erg is dat we de 2% niet halen. Aan ons de taak om de Nederlandse politici, maar zeker ook de hele maatschappij bij de les te houden en te blijven wijzen op de urgentie van een op haar taak berekende krijgsmacht.

Horizontale ontwikkeling Defensie-uitgaven in % BBP (bron: Miljoenennota 2024)

Inzoomend op de defensiebegroting zelf en dan specifiek het maritieme deel, dan valt op dat het voornamelijk gaat over het verbeteren (upgraden of in stand houden) van bestaande capaciteiten. Wat op zich natuurlijk goed is, maar ook een normaal proces en niet iets waarvoor we onszelf voor op de borst hoeven te kloppen. Nieuwe kanons, nieuwe raketten, nieuwe torpedo’s, nieuwe radars, nieuwe transportcapaciteiten voor de mariniers, allemaal hard nodig om de huidige en deels de toekomstige dreigingen het hoofd te kunnen bieden. Naast het verbeteren van de capaciteiten beschrijft de begroting en het Defensie Projectenoverzicht het (bijna) één op één vervangen van de huidige eenheden. Onderzeeboten, mijnenjagers, fregatten, de komende jaren worden ze allemaal vervangen. Dat is goed, maar vooral noodzakelijk. De gemiddelde leeftijd van de vloot is de hoogste ooit. Dat hoeft op zichzelf geen probleem te zijn, maar de schepen zijn aan het eind van hun Latijn en ook de meeste systemen aan boord zijn verouderd en niet meer te onderhouden. De mijnenbestrijders worden gebouwd, het contract voor de ASW-fregatten is getekend en de offertes voor de onderzeeboten zijn ontvangen. Met name dat laatste traject heeft door allerhande ambtelijke en politieke beslommeringen veel te lang geduurd, waardoor het nog vele jaren duurt voordat de vervangende capaciteit beschikbaar is. Laat ook dat een les zijn voor de toekomst.

‘Als je wel mensen maar geen middelen hebt, dan gaan die mensen ook weer weg en heb je helemaal niets meer’

Zoals gezegd blijft het beperkt tot de nagenoeg één op één vervanging van capaciteiten. Een soort van uitbreiding is de toevoeging van het Combat Support Ship – toekomstig Zr.Ms. Den Helder –, al zou ik dat eerder betitelen als de eindelijke vervanging van Hr.Ms. Amsterdam en het terugkeren naar het niveau waar we al jaren geleden onder gezakt zijn. Van echte uitbreiding is geen sprake. Zoals het er nu uitziet geen extra mijnenbestrijdingsvaartuigen, terwijl dat een hoge prioriteit van de NAVO is, en ook geen extra ASW-fregatten, terwijl iedereen weet dat twee niet genoeg is om voldoende inzetbaar te zijn. Een veel gehoord argument is dat we toch de mensen niet hebben om extra schepen te bemannen. Dat klopt, op dit moment niet. Als we nu extra schepen bestellen dan duurt het nog jaren voordat deze in de vaart komen en moeten we er alles aan doen om in die tijd de benodigde mensen te werven. Ik heb eerlijk gezegd liever even meer schepen dan personeel, in plaats van meer personeel dan waar we schepen voor hebben. Als je wel mensen maar geen middelen hebt, dan gaan die mensen ook weer weg en heb je helemaal niets meer.

Het deel personeel is ook een grote verantwoordelijkheid van de centrales. Er is budget beschikbaar en het is aan de sociale partners ervoor te zorgen dat dat geld goed en snel aan personeel besteed gaat worden. Want ondanks wat ik hierboven zei, zie ik toch het allerliefst voldoende eenheden én voldoende goed opgeleid en goed gemotiveerd personeel. De opdracht om ons deel in te vullen ligt er en zullen we gaan uitvoeren.

Resumé, we zijn gaten in de weg aan het opvullen, we zijn het wegdek deels aan het vervangen, maar van verbreding van de weg is nog nauwelijks sprake, laat staan dat we wegen naar nieuwe bestemmingen aanleggen. Om in de metafoor te blijven, er is nog een lange weg te gaan. Na de verkiezingen, is het, hopelijk snel, aan een nieuw kabinet om te zorgen dat we minimaal 2% van ons BBP aan Defensie gaan besteden, om aan onze bondgenootschappelijke verplichtingen te voldoen. Daarbij heeft de uitbreiding van het aantal eenheden hoge prioriteit. Ook die zijn nodig om aan onze verplichtingen, ook voor langere tijd, te kunnen voldoen.